De Discriminatietoets Publieke Dienst­verlening is ontwikkeldinfo door de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme. De Discriminatietoets is bedoeld voor publieke dienstverleners die inzicht willen krijgen in hoe hun eigen werkprocessen, regels en praktijken kunnen leiden tot ongelijke behandeling van mensen. Discriminatie is een breed maatschappelijk probleem dat zich ook manifesteert in de manier waarop de overheid haar diensten levert. Wanneer de dienstverlening is gebaseerd op incomplete mensbeelden, verkeerde aannames, starre regels of selectieve kennis en expertise kan dat in de praktijk leiden tot discriminatie. Door kritisch te kijken naar de manier waarop werkprocessen en regels binnen de dienstverlening zijn ingericht, kunnen risico’s op discriminatie beter herkend en voorkomen worden.

Waar richt de Discriminatie­toets Publieke Dienst­verlening zich op?

In de afgelopen jaren is er steeds meer aandacht gekomen voor het verbeteren van de kwaliteit van beleid en dienstverlening. Er komt steeds meer focus op de ‘doenbaarheid’ en ‘uitvoerbaarheid’ van beleid via onder andere de Invoeringstoets, de Uitvoeringstoets, de Regeldruktoets en de Doenvermogenstoets. Wat deze instrumenten met elkaar gemeen hebben is het processtappen of onderdelen zijn van een formele cyclus bij de beleids- of wetgevingsontwikkeling. Ze worden doorgaans eenmalig uitgevoerd bij het tot stand komen van nieuw beleid of kort na de inwerkingtreding van nieuwe regelgeving. De Discriminatietoets onderscheidt zich van de al bestaande toetsen doordat het zich expliciet richt op bestaande werkpraktijken en processen losstaat van de formele beleidscyclus. Het kan gericht en periodiek ingezet worden en is bedoeld voor een continue cyclus van analyse, inzicht en vermindering van risico’s op discriminatie in de praktijk.

Voor wie is de Discriminatie­toets Publieke Dienst­verlening bedoeld?

De Discriminatietoets is bedoeld voor professionals van afdelingen, teams of directies die verantwoordelijkheid dragen voor publieke diensten en die hun eigen praktijken en processen kritisch willen onderzoeken. Er zijn verschillende redenen om de Discriminatietoets te doorlopen:

• Periodieke kwaliteitscheck van werkprocessen en praktijken, gericht op het signaleren en verminderen van risico’s op discriminatie. Het doorlopen van de Discriminatietoets geeft inzicht in hoe bestaande processen en regels risico’s op discriminatie met zich mee kunnen brengen en waar werkprocessen rechtvaardiger ingericht kunnen worden.
• Reflectie op diensten met een verhoogd risico op discriminatie, bijvoorbeeld omdat er signalen of klachten zijn geweest, omdat de dienst een grote impact heeft op het leven van (kwetsbare) mensen, of omdat de dienst expliciet gericht is op (groepen) mensen op basis van de persoonskenmerken die genoemd worden in artikel 1 van de Grondwet.

Hoe verloopt het proces van het doorlopen van de Discriminatie­toets Publieke Dienst­verlening?

De Discriminatietoets wordt doorlopen door een kernteaminfo van publieke professionals van de betreffende taak of dienst. Het kernteam bestaat uit vier tot zes medewerkers uit de organisatie. Daarnaast is nauwe betrokkenheid van minimaal één lid uit het senior management of managementteam van de afdeling noodzakelijk.

Het kernteam doorloopt vier bijeenkomsten van ongeveer drie uur, die beschreven staan op deze website. Deze duur is een startinvestering; tussentijds overleggen of bijeenkomen (eventueel in kleiner gezelschap) kan de effectiviteit verhogen. Het is van belang dat de bijeenkomsten worden begeleid door een geschikte procesbegeleiderinfo. In de vier bijeenkomsten krijgen de leden van het kernteam via de Discriminatietoets kennis en informatie aangereikt om zelf onderzoek te kunnen doen naar risico’s op discriminatie in hun dienstverleningsproces.

Tijdens het doorlopen van de Discriminatietoets kiest het kernteam een taak of dienst waarbij er onderzoek gedaan wordt naar externe en interne kaders, werkprocessen, discretionaire bevoegdheden en burgerperspectieven. In de laatste bijeenkomst stelt het kernteam een actieplan op dat gericht is op het minimaliseren van risico’s op discriminatie en racisme in de publieke dienstverlening.

De teksten en opdrachten in de Discriminatietoets zijn een leidraad om risico’s op discriminatie te onderzoeken, geen blauwdruk. In overleg met de procesbegeleider kunnen teams methoden en opdrachten uit de Discriminatietoets op eigen wijze invulling geven, passend bij de context van de eigen organisatie. Belangrijk is dat de leerdoelen van de bijeenkomst gehaald worden. 

Wat vraagt het doorlopen van de Discriminatietoets in mensen en middelen?

Het volwaardig doorlopen van de Discriminatietoets Publieke Dienstverlening kost twee tot vier maanden. In die periode doorloopt het kernteam de verschillende bijeenkomsten. Deelnemers aan de Discriminatietoets bepalen zelf wat het juiste tempo is om de bijeenkomsten te doorlopen.

Als deelnemende organisatie ben je te allen tijde zelf verantwoordelijk voor de bevindingen en resultaten die opgehaald worden met het doorlopen van de Discriminatietoets. Het doorlopen van de Discriminatietoets biedt op zichzelf geen garantie dat werkprocessen niet kunnen leiden tot discriminerend beleid. Hoe meer tijd en energie er gestoken wordt in het kritische zelfonderzoek, des te groter dat de toets zal leiden tot betekenisvolle resultaten.

Aan het doorlopen van de Discriminatietoets zijn geen structurele kosten verbonden. Wel kan het zo zijn dat er kosten verbonden zijn aan het inzetten van een geschikte procesbegeleider, maar dit is afhankelijk van de kennis en expertise die aanwezig is binnen organisaties.

Wat moet ik geregeld hebben om te starten met de Discriminatie­toets?

Om te starten met de Discriminatietoets zijn een aantal randvoorwaarden belangrijk:

1. Zorg voor draagvlak. Het doorlopen van de Discriminatietoets vereist steun in alle lagen van de organisatie, zodat de bevindingen uit de toets ook daadwerkelijk als legitiem gezien worden en gebruikt kunnen worden voor het realiseren van verandering van werkprocessen en praktijken.

2. Kies de taak of dienst waarvan werkprocessen en praktijken onderzocht zullen worden. Bij het doorlopen van de Discriminatietoets wordt één taak of dienst gekozen, waarbij de relevante kaders, werkprocessen en praktijken getoetst worden op risico’s op discriminatie. Deze keuze moet gemaakt zijn voordat het kernteam samengesteld wordt, omdat bij de samenstelling van het kernteam rekening wordt gehouden met medewerkers die kennis en/of affiniteit hebben met deze specifieke taak of dienst.

3. Stel een kernteam vast. Het is van belang dat er bij het samenstellen van het kernteam rekening wordt gehouden met diversiteit aan kennis en ervaring. Om meerstemmigheid in het leer- en onderzoeksproces te garanderen, moeten er verschillende vormen van kennis geborgd worden in het team. In dit team dienen ook medewerkers te zitten die de gekozen taak of dienst uitvoeren en daar kennis en expertise over hebben, aangevuld met bijvoorbeeld ervaringskennis met betrekking tot discriminatie, leiderschapskennis en kennis en ervaring over het doen van onderzoek. Het is dus van belang dat het kernteam bestaat uit een mix van ervaringen, rollen en posities.

4. Zorg voor een geschikte procesbegeleider. Voor het doorlopen van de Discriminatietoets wordt aanbevolen een (ervaren) procesbegeleider te betrekken, idealiter met kennis en expertise heeft op het gebied van discriminatie. De procesbegeleider zit de verschillende bijeenkomsten voor en stelt reflectieve en/of kritische vragen aan het kernteam. Het kan dat de organisatie deze expertise zelf in huis heeft. Het is belangrijk om te waarborgen dat de procesbegeleider voldoende afstand heeft tot de leden van het kernteam. Bovendien moet de procesbegeleider in staat zijn om eventuele spanning of ongemak in het proces om te zetten in de verbinding van diverse perspectieven. Voor procesbegeleiders is een aparte handleiding beschikbaar met praktische tips en aandachtspunten voor het begeleiden van de bijeenkomsten.

   Meer informatie over geschikte procesbegeleiders en de handleiding is te verkrijgen via info@staatscommissietegendiscriminatieenracisme.nl

5. Stel voldoende tijd en middelen beschikbaar. Zorg ervoor dat het doorlopen van de Discriminatietoets niet een ‘extra’ taak is die medewerkers moeten uitvoeren bovenop hun al bestaande takenpakket, maar dat zij hier daadwerkelijk de tijd voor krijgen. Stel daarnaast (indien nodig) middelen beschikbaar voor het implementeren van voorgestelde veranderingen.

Bijeenkomsten